KA RAM KA NAM

By Antiarbum Ranglong

Na riat phasam hun ata ramuala anduina, anthatna ei hong om chachak ngai ha na thun ten ka ram le ka nam min ei ti sika ani. Tianlai chu, atuna mipui sorkar (Democracy) ei la om nok sika reng khakhatin ram le nam a lian pangai a op a (Monarchy). Hasik han a sel sabaka ram an run u na an pot u. Ralduina na mipui sang tamtak thina a suak chachak. Hiva ruitang hi Kristian ngaiin chu Baibula a mu rua tamtak a don u (Israel ngai ruitang).  A tun taka ramuala chu havan tina sorkar (ram senkhat nok rong chu) ha, mipui sorkarin ei hong thul sika a sel sabaka ram anpot le anchu om zet lai mak. Hanum, avian tena ramual min ei lan pon pui chu ka ram le ka nam ti bang hi a la ni. ‘Mi ram ka va pot nokam ka ram don salep hi kei rung rang’ ti hi nam tin malung vong a la ni zel.

India rama a leng nei ni sika, ankhina nei lak rang ngai dora chu a sunga ruitang ngai nin ti. Na phut tatak rang tiang ankelna khat a don rang ka zot. Ramuala Pathian kutsuaka pung lui le ansap lui khit ngai bila hong mo tak?? Koi chu ka nininga kan kel a, kei masang chu PHIL/ LEILUNG ka ti. Vate-suva, thingkung-rokung, rama ramsa le miring hi a pung nok angkhat ngal om mak. Tenchu, avian tena Pathian kutsuak phil/ leilung chu la pung mak, lan sap um mak. Ninu le phaivuan a omdan sok a man cha thei, tang ha phaia a sin thei, hanok a lekom a ni thei, hatuk ha ke!!

India le Pakistan hi sultang (History)-a nei mu sunga chu voi anthum anduina lian pangai a don u zei (1947, 1965 le 1999-na). Kashmir ram ei an chu u sika sum-puan le miring tamtak ram annin a machan a. Kum 1999-a anduina na vanga chu India ram sum-puan dingmun annuai rak. Kashmir, arial ram, i te vang lui na ram ha India ramin mathan zok mak, mathan um no ni. A miring ha nang mak, ten a phil ha ke ei nang.

India marsak tiang hong lut inti. Nagaland hi Naga ram a ni na, ten Naga ngaiin asin ei riat u sika  India sorkar kom a la chap chian u. Nagaland panga om Naga ngai dora le ruirilna munkhat ei kai u thei na rang Naga ram ansonna (Greater Nagalim) raming choia a la put zel u na. A tuna a ram u son chak u lui ni mak. Nam le ram lungkhamna na ta sova ang derdin so a suak ke. Taituan sota Naga khuk le chimu’n ram danganda na ei om u nok na rang.

Khosak ngaiin a tuna Khosakram (Mizoram) ei man u na rang, miring LU ituk le mo ei thul u, a mani ngalin riat u sua mak. A vian hin hava ang malung lei vong u no sela, Khosakram so kor ram chang zei ni. Koini ngai tenin anngamna na nei va mang a la ni zel. Min ram rang hin sum-puan duai ni mak ei machan, thisen le ke ei thul. Pung thei lui neinun ei ni sika.

Tripura-na hong lut in ti. Sak tianga na unai Halam ngai ruitang na riat rang ka iam. M.Phil kan chu lai Halam khua tamtaka kei se na kei va riat chu ram anchu ruia hi. Molsom le Jamatia nam kongkara ram anchu u. Molsom nam ha ei tom u sika Jamatia nam ngaiin anpotna a tho sabak u. Ram anchuna ha nam anga a se viak. Boidong rua chu ni mak. Min nam le ram lungkham ei mu sika ke.

Ranglong nama hong lut in ti. Tripura-na nam a tom ngai bila chu vangkhua nei sak na hi mun ansuk khit ngai bila nin ti. Assam tiang um lampui-tikhur ansuk zet nokam mun nei del chu ansuk sabak.  Phai le tang anlopa Pathianin borsang a na vur. Na kongkara ram alian pa na ep thap. Pathian mansuk ni nget in ti. Kum som phaman ngal han ramchang pa ngai a mu rua la om. Ten, rua’n tam sika ramchang a mu rua om zet lai mak.  Koini anga nam atom tangmi tamtak ramsak don lui a om ti hi na iam mo tak. Tripura-na na tangmi pui ngai chu luining ei tho u na rang sorkar ram (Forest area) ke ei vat u chachak. Ram ei don u nok sika.

Machina nei ti anga phil/ leilung hi pung lui ngai bila ani na. Chongtak ani. Ranglongin tian lai ata ram dangandana nei hong don nok sika hiva chongtak hi nei iam thei nok a phua zek. Kum somsari phaman tang han chu ramkorong ei tam sabak sika pi-pu ngaiin hava ang andonna lei don u mak. An siat zat um ni u mak. Tenchu, nei pung bibila nam atei ngai um a pung zel u na. Hava chong tak ha atak ani ti na mu thei zei.

Phil/ leilung nei manar rang, nei manar zel rang. Mi ram nei vapot rang ti na ni mak a, therkhaka nei van chu pui rang ti nam ni mak. Nam anga ram nei don ngai le mun nei don ngai ha manar u ta rei ti na ke. Na sir na panga nam alian le nam ahian ngaiin ei na hual biang u sika anreng a sa. Nam alian, kor phaia om ngai chu bel khat ngal ansonna don u lai mak. Ram korong ei bui lai sika. Koini na zahual sunga ram korong a om ngai hi ningolna don sabak u zei. Lampui tetei anroka ke a honga thak na a tho u lai tak. Hiva hun taka nan renga anchu nan siat nok ten nei machan rang na ram don ngai, pi-pu ngaiin a lei hong machan chian u anga. Koini ranga ei hian u sika le sum-puan ei don u sika.

Milak a tho rua’m ni mak. Chongtak a thup zat um ni mak. Assam-a Ranglong phai tamtak chu kor kuta om. Tripura-na na mun tamtakam kor anther zei. Rubber rahuan tho na rang sum-puan nei don nok sika, bak paka  kor na mantho. Hiva ngai hi na maton zela nei lan pon na rang ka ti ngam. Sum-puan nei don nok hi mavai making, anriang insungkuana ta asuak kei ni sika. Tenchu, ka mun le ka phil nam atei kom a se nek ten kei ngoia kei an cham rang a ti hun ken zei. Hiva sika na ngoia nan cham ten Pathianin um lungkham a na mu sabak rang ka iam. Pathianin lungkham ei mu ngai chu anchama a siak rang iam making. Sin-chuan a tho chaka.

Ram nei manar duai hin la hun mak. A mang dan um anchu nang sabaka ka riat. Anziak pu nget him ei bansam sabak ngai bila ani. Chemsang khat le rama na se ten nang pial lui ngai um nei tuka nei pei. Rokung khat nei tuk ha, hava dor ei lian ret na rang kum ituk mo ei nang na mandon mo?? Tingkung khat nei sam ving ha hava ang thingkung ei hong om ret na rang kum ituk mo ei nang na mandon mo?? Rama na se na na bai athum le biri nei belna moichiru le han ram a bel nang len mak, a char zuak nianga. Thingkung-rokung ituk mo nei hal mandon ro. Hanuk tidunga nga bekhat nei sak na rang ha tidunga nuk anei dora athat ziat nang mak, tur a thak raka. Insungkua anga, khua anga le nam anga anchu’n siat u ta rei. Ramualin ram an sivo dan hi ei an ponpui ani. Kum 1992 han Brazil khopui Rio De Janeiro-na  ramual ram pumpui anchunna don u (Earth Summit on Environment).  Havana an ril khit chu ram/leilung an sivo dan ani. June ni ranga(5) hi United Nation-in World Environment Day-na a puang. Ranglong Chonga anlet ei antak sika sap chonga ka hong maziak.

Ranglongin zesalui (offensive character) khat nei don a om. Khua anga le nam anga derdin asa min ei lak ngai ha, “aman ei ti le mo” na ti len thei. Hetelna hi na bansam sabaka ka riat. Na rang, ka rang asa ngal nokam, khua le ti rang pei asa ten ‘nirase’ a ti nang. An chan anang ten nei machan rang, a tham anang ten nei tham rang. Ankhina khat ril in ti. Kho khata insungkua khat ha kel avaia nek-sak a ravan u na. Mun le ram ei don u nok sika, hava rong ha insungkua ei anvei u na. Tenchu, kel omna khuana rahuan ei vang thei nok sika, ha insungkhua han kel avai ei mak rang. Kho satna ei ni sika.

Ramual anpei noka a la om zel ten Ranglong khuk le chimu’n atuna na ram sak hi nei la dela nei la bit zit rang. Ram dangandana hun nei la suak rang. Hasik han atuna na ram don hi ei thei zotor nei an ponpui rang nang inti. A hek ariat neinun ei ni sika. Nam atei kom ram a pek rarak, bak paka a pek, sum le hun bi neia a pek hi nei tho lai nok asa khit. Nei anlak sabak na om ten koini le koini kom an pe ila an zuar thei ila sa nget in ti. Ram ateia na tangmipui ngai um ei an pon khit u na ani. Manipur-a Kuki nagiin Manipur sorkar kom District a zong u lai tak. Mizorama Hmar ngaiin Mizoram-a ADC a zong u lai tak. July 2012-a Bodo tangmi le Mosolman ei anbuai na asik ham mun anchu sika den keng. Koini chu nam anga nam atei le lan buai mak me, mun sika. Tenchu, na maton om tute a riat ngal om mak. Nei an chu’n siat a nang zei.

A kimna ranga kei hong ril zot chu, na loma malung anrual sabaka, ke na phet nok ten chong asa pa ngai maziak chian ila omzia don no ni. Sakho min nam le ram rang ei ril rang, Politics andai min ram le nam rang ei ril rang, sorkar sintho min ram le nam rang ei ril rang anang. Na insungkho rang le na sanai na rati rang nei ril mansa rang - adik. Hava bibila khotang rang le nam rangam nei thei dor an pek u rei. Sorkar masonna tiangam mimal changai (individual beneficiary) duai ni lui tana mi vantang (public)-in ei tak pui rang neinun ngai hi nei mandon a nang zei, nam lungkham nei mu ani ten. Ranglong khopui khita tipekna (filtered water supply) ngal nei la don thei nok. Koi chu kei mandon hi mi le zui an phua lui mo ole nam lungkham a mu sabak mo ka ni hi, ka ninga an riat making. Ka Ranglong nina hi kan lian pui sabak . Ka thi suana Pathianin “ramuala ka na tir retin hova nama mo nei van piang zot” ti sela Ranglong nam dena ti ka ti.

Ram le nam anhual:

Ram hi a oma, ram ateiin ahong runa anding tit rang ten aramsunga mipui in adit anten mi kutchunga andok ngaimak..

Hantin anga Nam um nirase, ha NAM ha andit tatak atam anten pei-anchang ngaimak.

Nam chong um ring tit rase mo ole Chong aman-a-om(value) ani rang ten amang NAM ngaiin a Nam chong(mother tongue) amang ha ahuia eiriata, maton lam ei-ai pui zel rang anang.

Ram le nam hi hontin mo min alei rung:-

1.       Self-consciousness (Na ninga anriat thei na, nei nina tatak): Nam le Ram hi eini na, eilu zia nariat man nok ten, anhualna hachu sontiang varal keng alani. Anriat thei na ranga sirbi atam pa a oma, Havana asen azar ngai chu:-  

a)      Education(Thiamna theina anchu): Thiamna theina anchu mi ngai ranga chu lekha ei anchu hanuk ei pore eitam sika a malunga hiva aninga anriat thei na adon thei. Ani hiva thiamna theina anchu na ranga sum puan um anang, tenchu putna na don ten lampui chu a om zel ke.

b)      Nei thir nei mu ei ai rang anang(Bird’s-eye view or widen our views): Lekha na lei’n chu ngal ving nok am, mi thei, namatei, mi hian ngai omdan nei thir ata le hanuk mising ansa nata alei’n chu hi anang. Thongkar nai anchu kar panthang nai asing alei’n suak anang.

2.       Renaissance: Hiva hi kum razabi14 nata 17 tang(14th to the 17th century) han Nam zia le chong ruia mi insang alak ahong phut u na, Italy ram a anphut mana hanchu Europe tiang anthek tira. A omzia khit chu anzirthar-na mo ole piangtharna na zia le chong tianga tina ani.

3.       Ram-atei le Nam-atei ngai in hantin mo aleia hual u athir anang:-

a)      Sorkar in um aram arung ei nang zia ei riat sika Sipai, ralthuam, kuttuk atam sabak adon ram tinin,

b)      Europe tang chu kum 14^th century tang ata han mi ngai insang alei laksua u zei,

c)       German le Japan ngai in kum 100 man han aram le anam ei ahual na rang ati rahei u na Ramual anduina(World War) ten pial alei hong asuak,

d)      China ram um insang alak zeia aram in eisin ram-atei a eimathuan(export) eitho ngal atam sabak zei. USA na neinun atam reai so Made in PRC(People Republic of China) ti silmor le anzem dap ke atam.

4.       Population(Ami luvom atam): Mipui atam hi asa sabak a, Pipu’n “Mi tam na rangpui, Nga tam na thipui” alei hong ti u hale. Ani hiva eisa sabak bibila mana nei ril ngai ha anriatna adon nok ten lam nei lua na, koini le koini ngal ansual anzema anthatna duai um na suak ret thei. Tenchu atam hi chu nala nang nget.

5.       Dikna avong le asur na nang: Dikna hin ei huam atam sabaka:- Dan le dun, Pathian iamna, tep annel tiang um arakok kiar a. Hiva eihuam tiri hi adik sabaka avong le azi hin Ram le Nam ranga nei ahualna keng, azik banga mo ole ankual seai change mo ani thei.

Tianna Pipu ngai choida khit, Sarai pherzam abit le, tusa koilam anzik le, nuamdor rahai ansak na rang alei hoi u ro, eini rang!! Arung ranga koini HAISA, Namatei kom betok no mani, einang na anga na tak losang phal inti.

Asa chu andingpui tit ngam ro.

“The world suffers a lot. Not because of the violence of bad people, But because of the silence of good people!” Napoleon
“Ramual min ei tiar sabak hi Mi-salui ngai ranakrum le ei manpon u sik duai nimak tenchu misa ngai ariat uama ei dairek u sika keng” Nepoleon.
Hasikhan, Lenrual na mi ngai lam dikluia ei ro rang le ei pan tir nei mu na hin na daireka ‘koi pei ka zok ten‘ nei tina han Nang kukui mo ansial ual nei ni rang tak!!!
‘Anthek rang ke nani, sontin ngal se zei inti’ nei ti han na phuk mo adai?? Ole ‘Lam-diklui a atam pa min aro man alakte lua chu kala mazok mo thei asen azar lua chu’ mo nei ti rang.
Asa nok a na loma na se zit nek ten atun ata nei thei tuka andik len hi asa, hano dialpok anchang sua na athul eisa nok ha na riat hale. 
Athi asam huna nen rivo dan ngai ten pial a hin Party angkhat peiin na vui lai no rase…
“Ramual mi ngai anga om u noro” ke eina ti hale koini na Puman, Hano a iamnok a nei om ke asa ret, naninga anhuang ke nalani.
“Suakkhat in apuma anni don thei mak“
Puma mo na thang? Ole Facility mo???
Political Party ulian in eina vui rang mo na nuam ole Na Kuibing Ruaitu mo ole Na Sakhua Ochai(Pastor) mo? Anthiang phat hi asa.
Akungtin am machai u norei, koini chu nei tho tak hi na nam ranga aphut man ke nalani.
Ruaitu salui khakhat in mo ole mi angkhatpei in Nam tho dan le Sakhua ei’n vong dan ei mannim nana hin adui ngam u rei.

Anziak le Anpore

Chemlu hi chem-asutpu’n (Blacksmith) alu chang-a, abe(edge) sut zet ngai mak, asir chang-a ke chem chu ei ngei(Sharp), abe ei om sika. Tenchu hong sika mo Chemlu chu a lu tiang ei ngei ngong ei ni rang tak??  Asikchu, ei’n mang ei tam sika keng.

                Atunchu nei thei zet sua sika nimak nei maziak rang, “anziakmi le anpore hi kei tho zet nok” na ti chian ten ite nei riat na um anson noni.  Lekhathei pa/nu ngal ni ro, min na koma ata ei sabei anga sem thei no tani. San um thei no tani, kungmui a atar le anmun bang ke, mo ole langkhan sunga sumru anting kukui mo eila nem ual rang!! Ansial achi chu ite tho thei luia ana sinpu keng. Masial a om ngai keng hasikhan asa andona aphut len hi keng asa. Demna(criticism) aham thei nok ruaitu le ulian chu baritung ulian la ni ngai mak, Mi-thei mi-thiam anthang ngai alei hong sutsua u dora ngal hi demna a om kiar ke. Aphut hi ke ulian.  “Tho ka ting” chian a “anting”(stock) thei noni. Tho pei zel ro anting tir inti, chemlu abe bui lua mana angei thei tak ten!

                Aziak ngai anpore hi ni rase na nang, anpore atam ngai keng anziak um nirase ei thei. Mi chongril duai va-akte’n anu sakpar eihong choi alei ngak anga na ang konga na lei ngak chian chu mi baritung om nimak. Anziakpu rang am ni rase ak-thuina khat keng, Alam, la tho athei ngai hi a en le anngai pe abui ten ei lam ei siam u ha omzia abui keng. TV program, show, etc. ngai a sum man u na um ni rase koini vantang in nei en pe sika keng. Hasikhan, min alei maziaksua lua chu anpore thang chu lei thei u rei.

                Anziak hi nei hoi rap na mangrua asa khit keng(Document) hanuk asong zel rua'm ani. Ramual a ahian Philosophers ngaiin ramual ei’n vong dan eithul u na ngai a kuttuk ha anziak ata keng. Ankhina Franch revolution ha Rousseau le Voltaire in ei maziak ata keng. Karl Marx in ei maziak Das Capital ha keng Lenin malung eisun a Russia ei thul u na, ani aviana Communist Manifesto chu Fredrick Engels le Karl Marx mandon anlop ani. Hantin angden a han India Ram ham ni rase Sap kom ata na pot ngai ti chong eianrual u na simkhua ngai ha lekha anziak ata den ke.

                Ranakrum le arat hi sot ngai mak mi malung nei va sun thei na asa khit chu anziak den hi ke. Alexander, Hitler ngai ha asot op u thei mak tenchu Shakesphere, Keats, Wordsworth ngai alekha maziak chu avian tena min alan chu. Nei tho le amani ngai anga nei hong ni len rang tina nimak, “Dingzoka vanlai sunna mo? Tantor le kolkung den na mo?”  Nei tho anzom in ke nei ngei tir rang...

                Iamna, Sakhua tiang ret Sakhua adet le mi eitam na sakhua doran chu a Sakhua lekhabu(sacret book) anziak ngeta a don chip u. Ankhina na ; Bible, Quran, Mahabharat, Tripitaka, etc. Bible sung duai a “Maziak ro” ti duai hi voi28 tang a oma, “Ti hi anziak ani” ti duai hi chu voi 26 tatang a om ret hanuk “anziak” ti duai chongkam hi chu Voi 347 tatang a om.

                Koini na rachi (History) hi athun eiantak sabak na asik khit angkhat chu anziaka ale’n siak nok sika keng. Hasikhan, na lei masial ngai ata achun na, anziak hi a song na hun sabak zei. Nam ahian ngai in anziak eilu zia eiriat u anga koini’m dukan kil khata achiara gop atho nek ten na ziakkuang(pen) machiar u tarei. Khendai in eilen thei nok alen ranga, thal in eiver thei nok anver ranga, khosurul in ei sun theinok a sun ranga, Silai neka kolkung anden thei anziak ha asonga nei mang man tam u tarei. Nei mandon asa pa ngai le nei riat adik pa ngai ha ansem urei. Athei anmang nok nekten nei thei tuka anmang le anpek hi asa ual.   

Borsang atung nam mo nani zei tak????

"Borsang" nei ti hin hong nei madon? Anei anung mo? Ole nimaka Sorkar sin aman mo ole om ahuia aleng mo???
Borsang nei ti dan antei chip inti. Pathian chong anchu(Theologian) ngaiin eiril u dana chu alan tei sa rang um ka iam. Tenchu hiva anthuk sabak borsang ngai hong ril noning vantangin borsang nei ti reng hi koini le borsang mo na tunga nanriat u zei? ka hong ti zot...
Tianlai ro nei ti rang anzei na-nu na-pa ngai in chu bu-cheai(Changlong le sasai anpol) ei hong nek u na nikhua alei hong tuar u, hava ngai le na mankhi ten changaphang sabak chu nani zei. Hanle, Anisa'n(sun) eimantongnok ram alei op nam ngai(Sap/English) chong nei hong thei philphal ahin Ramual vantang le kom kan rual zei mo nei hong ti'nzei tak??? Hanuk athuaia abunrua Kekok(Shoe) le adai kara puan-alum na don ten ahun mo?? Na kho-vangsak, na nam nen rivo dan alom renga andon hi na hun kukui mo zei...Na bingte na mi om ka pha zei ne'nti hin ahuna anriat hi, ala hun um nok thei. Na Rakhuang-tihuat nei tho daui a hin la dam thei no mani. 
Neksak tiang enret ila, na neinun man-vang ata amara ngai um asasa chu azuar ranga na hoi kiar ret. Hanle, om-ahui beta a om anriat ngai le Nanu napa ngal om-ahuia la siak thei makme. Lampui tina aphua vuai ten ke nei lani.
Sin, asin-te ngai na man selep le zu'nri na andoroi salui khopa vantang ranga lam na lua ret. Byke na rachok thei selep apuk-achaka hava ngai ngal ha lekha kipa don theiluia nanletpuia, athi asam na pha.
Hiva ngai dora na mandon ten na borsang nei man nok chu nimaka Borsang andom hi nei la thei sabak nok ni nget inti. Borsang atung nani ten Kor avian tena Pathian aring anmoknok neiti ngai kom ke nei la pan bang. Ramuala dikna ngal hi nei la bansam u kukui mo ke ka hong ti doi ret zot zei???
Borsang nei tung le tungnok chu kom ti thei lai makung...na zalthala
 "1. Borsang na tung mo zei?,
 2. Borsang na sur mo thei zei?, 
3. Borsang nei mansa na ranga hong mo nei la tho rang?,...etc...mandon u rei.....